Sie war die erste Frau, die am 22. Dezember 1900 an der Universität Breslau im Fachgebiet Chemie promovierte. Wer weiß, wie sich die Karriere von Clara Immerwahr weiterentwickelt hätte und wie es ihr im Leben ergangen wäre, hätte sie nicht den späteren Nobelpreisträger und Erfinder von Zyklon B und Senfgas Fritz Haber geheiratet. Womöglich wäre alles dann nicht so tragisch ausgegangen.

 

Clara Immerwahr Foto: Wikipedia

 

 

Die Lebensgeschichte von Clara Immerwahr ist eigentlich ein fertiges Filmdrehbuch. 2014 erschien übrigens eine deutsche Filmproduktion mit Katharina Schüttler in der Hauptrolle, die das Leben dieser begabten Chemikerin näherbrachte.

 

 

Ein universitäres „Experiment”

Clara Immerwahr kam im Juni 1870 in Polkendorf (heute Wojczyce) bei Neumarkt in Schlesien zur Welt. Ihr Vater Phillip Immerwahr, ein Doktor der Chemie, hatte die Wissenschaft allerdings aufgegeben und beschäftigte sich stattdessen mit dem Handel. Auch Claras Bruder Paul war Chemiker. Clara selbst zeigte schon als Kind ein Talent für exakte Wissenschaften. Zunächst jedoch führte für sie der einzige Weg zu einer Ausbildung über den Lehrerberuf. Als die Diplomlehrerin mit bestandenem Abitur damit beginnen wollte, universitäre Lehrvorträge zu hospitieren, musste sie zuerst die Zustimmung aller Dozenten und Professoren bekommen. Prof. Meyer, der die experimentelle Physik lehrte, meinte dabei, er glaube nicht an „intellektuelle Amazonen”, war aber mit diesem „Experiment” einverstanden, ebenso wie die anderen Lehrbeauftragten.

 

 

Diplom in den Schrank

Ihre Doktorarbeit beendete Clara Immerwahr im Jahr 1900 unter der Anleitung von Prof. Richard Abegg. Die der Lösbarkeit von Quecksilber, Kupfer, Blei, Kadmium und Zink geltende und ihrem Vater gewidmete Arbeit erhielt die Bewertung magna cum laude („mit großem Lob“). In der „Breslauer Zeitung” erschien daraufhin ein Artikel über die erste Doktorin an der Universität Breslau. Ein weiterer Weg zu beruflicher Emanzipation blieb für Dr. Immerwahr jedoch verschlossen. Sie konnte lediglich als Laborantin im Labor ihres Doktorvaters Richard Abegg arbeiten. Und der erste Vortrag, den sie hielt – übrigens nicht an der Universität, sondern vor einem Frauenverein – lautete ebenso deprimierend „Physik und Chemie im Haushalt”.

 

 

Tragisches Ende

Fritz Haber, ihren künftigen Ehemann, kannte Clara Immerwahr zum Zeitpunkt ihrer Promotion bereits seit über zehn Jahren. Im August 1901 ließen sich die Beiden trauen. Die Ehe brachte der wissenschaftlichen Tätigkeit von Dr. Immerwahr ein Ende. Dafür bekam Fritz erst langsam Wind in seine Segel, indem er über die Verwendung von Giftgasen bei Kampfeinsätzen forschte. Clara war von Anfang an gegen diese Experimente und nannte sie „eine Perversion der Wissenschaft”. Ein von ihrem Mann hergestelltes Gas tötete bei Ypres mehrere tausend feindliche Soldaten. Auf die Nachricht darüber beging Clara Selbstmord. Sie erschoss sich mit Fritz’ Waffe am 2. Mai 1915. Ein Abschiedsbrief wurde nicht gefunden. Möglicherweise wurde dieser von Haber selbst vernichtet.

Seit 2011 hängt in Breslau eine Gedenktafel für die erste Breslauer Chemikerin mit einem Doktortitel. Und die Technische Universität Kaiserslautern, wo die Habers eine Zeitlang tätig waren, vergibt seit 2015 alljährlich einen Clara-Immerwahr-Preis für die beste Chemie- oder Biologiestudentin.

 

Anna Durecka

 

 

Chemiczka Clara Immerwahr

Intelektualna amazonka

Była pierwszą kobietą, która 22 grudnia 1900 roku obroniła na Uniwersytecie Wrocławskim tytuł doktora w dziedzinie chemii. Kto wie, jak rozwinęłaby się kariera Clary Immerwahr i jak potoczyłoby się jej życie, gdyby nie wyszła za mąż za przyszłego noblistę i wynalazcę cyklonu B i iperytu, Fritza Habera. Być może finał nie byłby tak tragiczny.

 

 

Historia życia Clary Immerwahr to właściwie gotowy scenariusz filmowy. Zresztą w 2014 roku ukazał się film produkcji niemieckiej, z Kathariną Schüttler w roli głównej, który przybliżył życie tej zdolnej chemiczki.

 

 

Uniwersytecki „eksperyment”

Clara Immerwehr przyszła na świat w czerwcu 1870 roku w Wojczycach (wówczas Polkendorf) koło Środy Śląskiej. Jej ojciec Phillip Immerwahr był doktorem chemii, zajął się jednak nie nauką, ale handlem. Chemikiem był też brat Clary, Paul. Sama Clara od dziecka przejawiała talent do nauk ścisłych. Początkowo jednak jedyną drogą do zdobycia wykształcenia było zostanie nauczycielką. Kiedy jako dyplomowana nauczycielka ze zdaną maturą chciała rozpocząć hospitację wykładów uniwersyteckich, musiała zdobyć zgodę wszystkich docentów i profesorów. Prof. Meyer, wykładający fizykę eksperymentalną, stwierdził, że „nie wierzy w intelektualne amazonki”, ale zgodził się na ten „eksperyment”, podobnie jak pozostali wykładowcy.

 

 

Dyplom do szafy

Swoją pracę doktorską Clara Immerwahr ukończyła w 1900 roku pod kierunkiem prof. Richarda Abegga. Poświęcona rozpuszczalności rtęci, miedzi, ołowiu, kadmu i cynku praca, dedykowana ojcu, uzyskała ocenę magna cum laude, z pochwałą. W „Breslauer Zeitung” ukazał się artykuł o pierwszej kobiecie doktorze na Uniwersytecie Wrocławskim. Dalsza droga do zawodowej emancypacji dla dr Immerwahr była jednak zamknięta. Mogła jedynie pracować jako laborantka w pracowni swojego promotora Richarda Abegga. A pierwszy wykład, który wygłosiła, zresztą nie na uniwersytecie, ale przed członkiniami stowarzyszenia kobiet, brzmiał równie deprymująco: „Fizyka i chemia w gospodarstwie domowym”.

 

 

Tragiczny finał

Fritza Habera, swojego przyszłego męża, w momencie obrony pracy doktorskiej Clara Immerwahr znała już od ponad 10 lat. Ślub wzięli w sierpniu 1901 roku. Małżeństwo położyło kres naukowej działalności dr Immerwahr. Za to Fritz dopiero nabierał wiatru w skrzydła, badając wykorzystanie gazów trujących jako gazów bojowych. Clara od początku była przeciwna tym eksperymentom, nazywając je „perwersją nauki”. Wyprodukowany przez jej męża gaz zabił pod Ypres kilka tysięcy żołnierzy. Na wieść o tym Clara popełniła samobójstwo. Zastrzeliła się z broni Fritza 2 maja 1915 roku. Listu pożegnalnego nie znaleziono. Możliwe, że zniszczył go sam Haber.

W 2011 we Wrocławiu zawisła tablica poświęcona pierwszej wrocławskiej chemiczce z tytułem doktora. Zaś Technische Universität Kaiserlautern, gdzie Haberowie przez pewien czas pracowali, przyznaje od 2015 roku co roku nagrodę im. Clary Immerwahr dla najlepszej studentki chemii lub biologii.

 

Anna Durecka