Wochenblatt – Gazeta Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej

Wochenblatt – Gazeta Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej

Monday, August 8, 2022

Geschichte einer einstigen Grenze/ Historia dawnej granicy

 

 

Im Abschnitt Lublinitz/Tarnowitz der Nationalstraße Nr. 11 herrscht reger Verkehr. Die Straße wird fast ununterbrochen von einer Autoschlange befahren, doch keines der Fahrzeuge hält auf der Höhe von Wüstenhammer an. Abgesehen von den Einheimischen sind sich nur wenige Durchreisende der Tatsache bewusst, dass in den 1920er und 1930er Jahren eine Unterbrechung der Reise hier nicht zu vermeiden war. Denn hier befand sich einer der zahlreichen deutsch-polnischen Grenzübergänge der Region.

 

Auf beiden Seiten des Grenzübergangs wurden formschöne Gebäude errichtet, wie sie übrigens typisch für deutsche und polnische Zollbauten der damaligen Zeit waren.
Foto: Wioletta Kozłowska

 

 

Im Sommer 1922, nach den Schlesischen Aufständen und dem Plebiszit, wurde das bis dahin deutsche Oberschlesien durch eine Staatsgrenze geteilt. Sein östlicher Teil fand sich nun im wiedergeborenen Polen als Woiwodschaft Schlesien mit der Hauptstadt in Kattowitz wieder. Der westliche Teil als Oberschlesische Provinz mit Oppeln als Verwaltungssitz blieb hingegen bei Deutschland. Seit dem Sommer desselben Jahres wurden quer durch die seit Jahrhunderten zusammengewachsene Region Grenzsteine vergraben und Informationstafeln aufgestellt, Schlagbäume errichtet und eine vorerst provisorische Infrastruktur an den Grenzübergängen aufgebaut. Eine Straße, die von Kattowitz über Tarnowitz und Lublinitz nach Rosenberg führte, wurde dabei zu einer Art europäischem Phänomen: Auf einem Abschnitt von etwa 90 km war sie fünf Mal von der Staatsgrenze durchschnitten. Einer der neuen Grenzübergänge entstand zwischen dem damals deutschen Potempa (seit 1936 Wüstenrode) und dem Polen zugesprochenen Dorf Wüstenhammer. (…)

 

Zwei Zollkontrollen

Die bis heute erhaltene Infrastruktur des Grenzübergangs Wüstenhammer/Potempa wurde Mitte der 1920er Jahre geschaffen. Auf beiden Seiten des Grenzübergangs wurden formschöne Gebäude errichtet, wie sie übrigens typisch für deutsche und polnische Zollbauten der damaligen Zeit waren. Letztere knüpfen sehr stark an die Architektur von Landgütern an. Das deutsche Zollamt Potempa (von Tworog aus gesehen auf der linken Straßenseite) beherbergte neben Büros auch Wohnungen für die Angestellten. Auf der einstigen polnischen Seite indes gibt es zwei einander ähnliche Gebäude: ein ehemaliges Zollamt rechts der Straße und einen Grenzposten links davon, bereits hinter der Kurve. In den 20er- und 30er-Jahren mussten Reisende hier jeweils zwei Mal für Zoll- und Passkontrollen anhalten, da diese von polnischen und deutschen Diensten getrennt durchgeführt wurden.

 

 

Neue Grenze

An der Stelle, wo die Grenzlinie zwischen 1922 und 1939 verlief, ist noch ein Streifen der ehemaligen Patrouillenstraße beiderseits der Nationalstraße Nr. 11 zu sehen. Die genaue Lokalisierung der Grenze stellt keine größeren Probleme dar, da die Grenze der Kreise Tarnowitz (ehemalige deutsche Seite) und Lublinitz (Gebiet der Vorkriegsrepublik Polen) heute entlang derselben Linie verläuft, was durch eine entsprechende Tafel angezeigt wird. (…)

 

Dawid Smolorz

 

Die Kürzungen stammen von der Redaktion. Der gesamte Text ist unter www.zapomnianedziedzictwo.pl verfügbar.

 

 

Masz propozycje na kolejne artykuły na stronę www.zapomnianedziedzictwo.pl na temat zapomnianych miejsc z województw śląskiego, opolskiego i dolnośląskiego? Interesujesz się historią Śląska i chcesz nawiązać z nami współpracę? Napisz do nas e-maila: sandra.mazur@haus.pl.

„Zapomniane dziedzictwo” to projektu Domu Współpracy Polsko-Niemieckiej. Więcej na www.zapomnianedziedzictwo.pl

„Vergessenes Erbe” ist ein Projekt des Hauses der Deutsch-Polnischen Zusammenarbeit. Mehr dazu unter www.zapomnianedziedzictwo.pl/de

 

 


Ruch na lubliniecko-tarnogórskim odcinku drogi krajowej nr 11 jest spory. Szosą ciągnie prawie nieprzerwany sznur samochodów, ale żaden z nich nie zatrzymuje się na wysokości Pustej Kuźnicy. Poza miejscowymi niewielu przejeżdżających ma świadomość tego, że w latach 20. i 30. XX wieku przerwy w podróży nie udałoby się w tym miejscu uniknąć. Tutaj bowiem znajdowało się jedno z licznych w regionie polsko-niemieckich przejść granicznych.

 

W lecie 1922 roku, po powstaniach śląskich i plebiscycie, niemiecki dotąd Górny Śląsk przedzielony został granicą państwową. Jego wschodnia część znalazła się w odrodzonej Polsce i funkcjonowała odtąd jako województwo śląskie ze stolicą w Katowicach. Część zachodnia, jako prowincja górnośląska, z Opolem, które było siedzibą władz administracyjnych, pozostała natomiast w Niemczech. Od lata tegoż roku w poprzek zrośniętego od stuleci regionu zaczęto wkopywać kamienie graniczne i tablice informacyjne, instalować szlabany oraz budować prowizoryczną na razie infrastrukturę przejść granicznych. Swego rodzaju europejskim ewenementem stała się szosa prowadząca z Katowic przez Tarnowskie Góry i Lubliniec do Olesna. Na odcinku liczącym około 90 km została ona bowiem pięciokrotnie przecięta granicą państwową. Jedno z nowych przejść granicznych utworzone zostało pomiędzy niemiecką wówczas Potępą (wtedy oficjalnie: Potempa, od 1936 roku Wüstenrode) a przyznaną Polsce wsią Pusta Kuźnica. (…)

 

Dwukrotne kontrole celne

Zachowana do dnia dzisiejszego infrastruktura przejścia granicznego Pusta Kuźnica – Potempa powstała w połowie lat 20. Po obu stronach wzniesiono budynki estetyczne, acz typowe dla niemieckich i polskich zabudowań celnych tamtego czasu. Te ostatnie bardzo mocno nawiązują do architektury ziemiańskich dworków. Niemiecki urząd celny „Potempa” (patrząc od Tworoga – po lewej stronie szosy) poza biurami mieścił także mieszkania dla pracowników. Z kolei po dawnej stronie polskiej znajdują się dwa podobne do siebie budynki: są to niegdysiejszy urząd celny na prawo od drogi oraz placówka straży granicznej, znajdująca się na lewo od niej, już za zakrętem. Podróżujący tędy w latach 20. i 30. musieli każdorazowo dwukrotnie zatrzymywać się do kontroli celnej i paszportowej, ponieważ ta przeprowadzana była osobno przez służby polskie i niemieckie.

 

Nowa granica

W miejscu, w którym w latach 1922–1939 przebiegała linia graniczna, do dziś po obu stronach drogi krajowej nr 11 widać pas dawnej drogi patrolowej. Dokładne zlokalizowanie granicy nie nastręcza większych problemów, ponieważ tym samym śladem biegnie dziś granica powiatów tarnogórskiego (dawna strona niemiecka) i lublinieckiego (terytorium przedwojennej Rzeczypospolitej), o czym informuje odpowiednia tablica. (…)

 

Dawid Smolorz

 

 

Skróty pochodzą od redakcji. Cały tekst dostępny na www.zapomnianedziedzictwo.pl

Show More